آداب سوگواری و مجالس ترحیم

سوگواری برای درگذشتگان از بدو خلقت نسل آدم وجود داشته و با اعتقادات دینی و باورهای عقیدتی مردم هر جامعه مرتبط بوده است. بزرگداشت یاد و خاطره درگذشتگان و اموات باعث گردیده تا مردم هر منطقه، سنن و آداب خاصی را در میان آیین‌های خود داشته باشند. آیین‌های سوگواری و گرامیداشت اموات در شهر سردرود از گذشته‌های دور به اشکال مختلف وجود داشته و امروزه روز نیز به شکل‌های دیگر وجود دارد. در ایام قدیم مرگ اشخاص بوسیله جارچی‌های مخصوص و با اعلان در کوچه و بازار به اطلاع عموم رسانده می‌شد. در آن زمان از غسالخانه‌های عمومی خبری نبود هر خانواده مرده خود را در منزل خود و بوسیله نزدیکترین وابستگان و آشنایان شستشو داده و غسل می‌داد و بعد از آن در گورستان محله خود به خاک سپرده می‌شد. (هر محله دارای گورستان اختصاصی برای ساکنان آن محله بود) اگر مراسم تدفین بعد از طلوع خورشید و اواسط روز انجام می‌گرفت اولین مراسم بعد از دفن جنازه، مراسم مجلس ترحیم و شامگاهان مراسم شام غریبان بود. در مراسم شام غریبان که بعد از اذان مغرب برگزار می‌شد و اکنون نیز برگزار می‌گردد ضمن ادای فریضه نماز وحشت بوسیله اقوام و آشنایان و دوستان، به مدت حدود ۱ الی ۱/۵ ساعت در مسجد محل سکونت و یا نزدیک‌ترین مسجد محل، یاد و خاطره فرد از دست رفته با خواندن فاتحه و سوگواری گرامی داشته می‌شود. در فردای آن روز، صبح علی‌الطلوع مراسم ویژه‌ای با عنوان مراسم «مزاره‌خوانی» در همان مسجد همراه با پذیرایی صبحانه (نان و پنیر) برپا می شد و در بعد از ظهر همان روز تا یک ساعت مانده به اذان مغرب به شکل مجلس ترحیم به مدت سه روز ادامه می‌یافت. این مراسم تا چهلم روز فوت به اشکال مختلف در بین هفته به عنوان مجلس تذکر بزرگداشت (که از سوی اقوام و اشنایان با دادن اعلامیه برگزار می‌شد) و بعد از ظهر روزهای پنجشنبه و شب‌های جمعه و بعد از ظهر روز جمعه توسط خانواده معزا ادامه می‌یافت. در این شهر هیچ مجلس تذکری در روزهای شنبه و چهارشنبه بنا به باورهایی برگزار نمی‌شود چون مردم عقیده دارند برپایی مجلس بزرگداشت اموات شنگون نداشته و موجب تداوم این گونه مجالس می‌شود. از دیگر سنن اهالی سردرود، آداب مرسوم به «خاطیرلاما و خاطیر ساخلاما» است. با فوت فردی از اقوام و آشنایان حداقل تا اربعین و چهلم اموات و مجلس تذکر چهلم معمولا غالب مردان اقوام با گذاشتن ریش و نتراشیدن محاسن خود و نیز پوشیدن لباس سیاه (خاطیرلاما) ضمن همدردی با خانواده معزا از شرکت در مراسم‌های نظیر عروسی و نظایر اینها خودداری می‌کردند. (البته این رسم در حال حاضر تقریبا منسوخ شده و به ندرت در برخی از خانواده‌های سنتی دیده می‌شود.) نظیر این گونه مراسم‌ها با شدت و گستردگی بیشتر بین زنان نیز مرسوم بود تا آنجا که مدت آن ماه‌ها و در برخی مواقع حتی نزدیک به سال فوت نیز به درازا می‌کشد. بعد از اتمام چهلم معمولا مردان طایفه با تراشیدن محاسن خود به نوعی اعلان اتمام عزا نموده و لباس‌های سیاه را درمی‌آورند که این امر در بین زنان به درازا کشیده و منتظر فرستادن بستهای از حنا و یا خرما از طرف خانواده درجه یک فرد فوت شده می‌گردد. برپایی مجلس تذکر اولین عید و سالگرد و نیز اولین عاشورا از دیگر آداب بزرگداشت درگذشتگان در این شهر است. بعد از سپری شدن اربعین متوفی، در نخستین عید پیش روز (اعیاد فطر، قربان، غدیر و نوروز) مجلسی با عنوان تذکر عید در بعد از ظهر روز عید برگزار می شود و عصر اولین عاشورا نیز همچون مجلسی با عنوان تذکر عاشورا برپا می‌شود و علاوه بر آن در محل سکونت و مسیر هیات‌های عزاداری با برپایی حجله‌ها و یادمان‌هایی (با گذاشتن عکس متوفی (آقایان) پخش قند آب و نذورات دیگر و گلاب) و قرائت فاتحه توسط عزاداران یاد عزیزان از دست رفته گرامی داشته می‌شود. حضور در سر قبور اموات در روزهایی پنجشنبه و نیز عصر روز تاسوعا و مناسبت‌های مذهبی (قبل از ظهر خانم‌ها و بعد از ظهر آقایان)، مراسم لیله الرغایب (اولین شب جمعه ماه رجب)، برپایی مجالس احسان وضیافت به یاد درگذشتگان از دیگر آداب اهالی سردرود در مجالس بزرگداشت و سوگواری اموات به شمار می‌رود. گفتنی است امروزه روز برخی از این آداب به کلی منسوخ شده و بعضی نیز به اشکال دیگر در آیین‌های مردم جاری بوده و تداوم دارد.

گورستانهای محله‌ای و قدیمی سردرود

از جمله قبرستان‌های قدیمی سردرود می‌توان به قبرستان اصلی (اطراف مزار قیس تا حوالی پارک مره خونی فعلی)، قبرستان القلندیس، قبرستان‌های کودکان در محلات پیوست، القلندیس، کوچه مسجد و سلطان پیر اشاره کرد.

اولین غسال‌خانه سردرود نیز در سال ۱۳۸۴ ه.ق برابر با ۱۳۴۳ ش به همت خیرین شهر و خصوصا مرحوم زنده یاد حاج حسن فرهنگ و در زمان ریاست شهرداری «فرمانی» در محل کنونی احداث شد. چنانکه گذشت قبل از احداث این محل، جنازه اموات در منازل و توسط اقوام آنان غسل داده و شستشوی می‌شد. محل گورستان فعلی نیز -که اراضی کشاورزی بود- قبل از احداث غسالخانه به قیمت ۱ تومان برای هر ۱۹۰ (باتمان) خریداری و وقف احداث گورستان جدید گردید. برطبق آمار رسمی تعداد متوسط متدفین در هر سال در سردرود حدود ۶۰ الی ۷۰ نفر بوده و جمعی نیز سردرودی‌های مقیم شهرهای دیگر نیز در گورستان عمومی این شهر به خاک سپرده می‌شوند.