سردرود به روایت تاریخ

مطالعات نقشه های حجاری کاخ «سارگون دوم» (۷۱۴ ق.م) نشانگر آن است که بلاد شمال غرب ایران (آذربایجان) در قرن هشتم قبل از میلاد از درجه عالی تمدن برخوردار بوده‌اند. این بلاد دارای دیوارهای محکم -حصارهایی به ارتفاع ۱۲۰ خشت (حدود ۱۵ متر)- و برج و بارو بوده و خانه‌ها دارای چندین طبقه، با ورودی‌های مخصوص بوده‌اند. از مضمون این حجاری‌ها چنین برمی‌آید که ستون‌های چوبی معمول بوده و در ساختمان‌ها تیر به کار می‌رفته است. در عصر یادشده، در این اراضی از توسعه و تبدیل بعضی دژها -که غالبا بر فراز پشته‌ها و تپه‌ها استقرار داشته‌اند- سخن به میان آمده و به وجود ۲۱ شهر اشاره شده است.

شواهد و بررسی‌های تاریخی حاکی از آن است که «سردرود امروز» در روزگاران کهن در محل قلعه سردرود «۱» قرار داشته است. برطبق اسناد و مستندات تاریخی، ساردوری دوم، پسر آرگیشتی اول (۷۳۳-۷۵۳ ق.م) در زمان حکومت خود به سرزمین «ماننا» -کناره‌های شرقی دریاچه اورمیه- یوروش آورده و بعد از فتح آن، قلعه‌های متعددی را بنا نهاده که «ساردور قالاسی» در سردرود امروزی یکی از آن قلعه‌ها بوده است. زنده‌یاد دکتر «محمد تقی زهتابی» نیز بنای آن را مربوط به دوره اورارتوها -به ساردور یا سردور دوم- در قرن هشتم قبل از میلاد می‌داند. وی در کتاب «ایران تورکلرینین اسکی تاریخی» از قلعه سردرود به عنوان قلعه حفاظتی تارماکیس (تبریز کنونی) یاد کرده و نام این شهر را -سرده ری یا ساردوری- برگرفته شده از نام بانی آن ذکر می‌کند. مطالعات زمین‌شناسی نیز نشان می‌دهد که محل فعلی سردرود در ازمنه‌های گذشته زمین‌شناسی زیر آب بوده و احتمالا جزو دریاچه «ارومیه» بوده است.

قرائن و شواهد مستدل بدست آمده در حفاری‌های مختلف نیز (علاوه بر علم زمین‌شناسی) موید این امر تاریخی است. کشف آثار و بقایای وسائل دریانوردی، در اراضی اطراف «مسجد امامزاده» نیز در جریان یکی از حفاری‌های خانگی در سال‌های دهه ۱۳۳۰ شمسی از دیگر دلایل روشن و مبرهن گسترش دریاچه ارومیه و زیر آب قرار داشتن سردرود کنونی در روزگاران بسیارکهن است. امروزه بعد از گذشت صدها سال، هنوز هم آثار و علائم حیات بشری و زندگی اجتماعی در قسمت‌های مرتفع، خصوصا اطراف قلعه سردرود قابل مشاهده و اثبات است. آنچه مسلم است حداقل پیشینه و قدمت این شهر به سه هزار سال -به هزاره اول قبل از میلاد- می‌رسد. لکن این پیشینه بیشتر مربوط به قلعه سردرود بوده و اراضی اطراف آن دلالت دارد و در مورد مکان فعلی این شهر جای تامل دارد. اینکه سردرود فعلی کی و از چه زمانی آبادانی یافته و معمور گشته است، مطالب و اسناد گویایی در دست نیست، اما برخی پیش‌فرض‌ها و شواهد تاریخی، ظن و گمان‌هائی را در این خصوص پیش روی مورخین و تاریخ‌نگاران قرار داده است. یکی از این فرضیه‌ها و احتمالات -و به عنوان مهمترین احتمال- زمین‌لرزه‌های مهم نهگانه تبریز است. این احتمال وجود دارد که طی یکی از این زمین‌لرزه‌ها قلعه سردرود به کلی ویران شده و از بین رفته است و سردرود فعلی متعاقب آن زلزله و ویرانی‌ها بنا گشته است. طی سال‌های بین ۲۴۴ ه.ق (۸۵۸ م) تا ۱۲۰۱ ه.ق (۱۷۸۶ م) صدها زمین‌لرزه خفیف و سهمگین در تبریز رخ داده که نه مورد آن بسیار ویرانگر و مخرب بوده است. «یحیی ذکاء» در کتاب «زمین لرزه‌های تبریز» از زمین لرزه ۲۴۴ ه.ق به عنوان نخستین زمین‌لرزه شدید تبریز یاد کرده و به نقل از مورخین تعداد قربانیان آن را ۴۰ هزار نفر ذکر می‌کند. گذشته از زمین‌لرزه‌های سالهای ۲۴۴، ۴۳۴، ۶۷۱، ۱۰۶۰، ۱۱۳۳، ۱۱۳۴، ۱۱۴۰، ۱۲۰۱ ه.ق زلزله‌های سال‌های ۱۰۵۰ و ۱۱۹۳ ه.ق (۱۶۴۰ و ۱۷۸۰ م) از شدت و دامنه بیشتری برخوردار بوده و ویرانی‌های کلی به بار داشته است. طبق نوشته مورخین، زمین لرزه سال ۱۰۵۰ ه.ق تبریز شش ماه ادامه داشته و باعث از بین رفتن بسیاری از آبادی‌ها شده است. اما زمین‌لرزه زمستان سال ۱۱۹۳ ه.ق از تمامی زمین‌لرزه‌های تبریز سهمناک‌تر و ویرانگرتر بوده است، به طوری که میرزا حسن زنوزی صاحب کتاب «ریاض الجنه» در این باره می نویسد:
«... در تبریز به بلندی یک وجب دیوار بر سر پا نماند. ... تخمینا دوازده فرسخ از اطراف [اطراف تبریز] به تبعیت شهر انهدام یافت. ...» با توجه به تعداد و شدت آن، تخریب و ویرانی کلی قلعه سردرود در آن زمین‌لرزه بسیار محتمل است. با این احتمال و نیز وجود سفالینه‌های مربوط به ادوار مختلف -قبل از میلاد تا دوره صفویه- در قلعه سردرود، نشانگر وجود زندگی اجتماعی حداقل تا سال ۱۱۹۳ (آخرین زمین‌لرزه سهمناک تبریز) در آن محل بوده و بنای شهر فعلی سردرود به دنبال آن بوده است. هر چند وجود مزار «قیس» مربوط به دهه‌های نخستین هجرت و نیز برخی آثار و اشیاء کشف شده در برخی نقاط و محلات قدیمی سردرود جای تامل دارد، اما این آثار به طور قطع به معنای وجود زندگی اجتماعی در محل سردرود امروزی نبوده و می‌تواند دلایل و توجیهات دیگری داشته باشد. البته برخی‌ها را نیز باور بر این است که طی زمین‌لرزه‌های نه گانه یاد شده، محل اسکان مردم دستخوش دگرگونی بوده و موقعیت مکانی سردرود -بین قلعه و مکان فعلی- متغییر بوده است، اما آنچه مسلم است، حداقل قدمت و پیشینه سردرود مربوط به هزاره اول قبل از میلاد بوده و این شهر از پیشینه حداقل سه هزار ساله برخوردار می‌باشد.