قیس (صحابه کبار حضرت رسول ص)

از جمله آثار و ابنیه مهم تاریخی و مذهبی شهر سه هزار ساله سردرود، مزار قیس –صحابه حضرت رسول اکرم (ص)- می‌باشد مطابق آنچه مورخین بسیار نوشته‌اند وی در فتح آذربایجان به دست لشگر اسلام در سال 22 ه.ق. در مرتبه اول با سپاه اسلام به این ولایت آمده و در حوالی قلعه خرم‌آباد دهخوارقان آن روز (آذرشهر کنونی) به شهادت رسیده است و چون دختر ملک سردرود را در نکاح خود داشت بعد از شهادت در این شهر در محل مزار فعلی به خاک سپرده شده است. از قیس در کتب مختلف با عنوان «صحابه گزین»و نیز «صحابه کبار»حضرت رسول (ص) یاد شده است از سال شهادت وی اطلاع دقیقی در دسترس نسیت ولی در خصوص محل شهادت و دفن وی اتفاق نظر کلی وجود دارد آنچه مسلم است این مزار در طول تاریخ مورد توجه قرار داشته و محل نظر اهل معرفت بوده است. وجود مزارات دیگر در کنار و جوار این مزار شریف نشان از احترام و منزلت وی در بین مردم بوده، از سوی دیگر وجود موقوفات بسیار نیز موید توجه اهالی و نشانگر علاقه مردم و اعتقاد آن‌ها به این مزار متبرک بوده است.

مزار قیس در کتب و منابع تاریخی


وجود مزار قیس از صحابه رسول (ص) در منابع و ماخذ مختلف تاریخی قید شده است و بسیاری از مورخان و تاریخ شناسان گذشته و حال بدان اشاراتی داشته‌اند که در اینجا به اختصار به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:


-ملا محمد امین حشری تبریزی در تذکره روضه اطهار (به سال 1011ه ق):
«مرقد منور رحمه ا... علیه که از صحابه گزین رسول رب العالمین است در قریه سردرود واقع است و تحقیق شده که مرتبه اول بدین ولایت آمده، در تاریخ آذربایجان مسطور است... وی در حوالی قلعه خرم آباد دهخوارقان شهادت یافت...»
-حمدا... مستوفی مورخ و جغرافیدان برجسته قرن هشتم صاحب کتاب «تاریخ گزیده»در«نزهه القلوب»( به سال 740ه ق):
«...و از صحابه رسول (ص)، به دیه سردرود، مزار قیس...»
-حافظ حسین کربلائی ( به سال 975ه ق.)در کتاب روضات الجنان و جنات الجنان:
«مزار قیس رضی ا...عنه در قریه سردرود... به هر کیفیت مزار به کیفیتی است فیوضات بی نهایات مشاهده اهل حالات از آن مزار البرکات می گردد...»
- محمد رضا بن محمد صادق طباطبایی در کتاب اولاد الاطهار :
«... و قیس که از صحابه کبار جناب رسول خدا (ص)است و در مرتبه اول به سلطان اسامه آمده بود در قریه سردرود مدفون است...»
-عبدالعلی کارنگ مولف جلد اول کتاب«آثار باستانی آذربایجان»، دکتر حسن زنده دل مولف کتاب «راهنمای جامع ایرانگردی،استان آذربایجانشرقی»، «فرهنگ جغرافیای آذربایجانشرقی»تالیف بهروز خاماچی و... به وجود مزار قیس از صحابه حضرت رسول (ص) اشاره شده است.

منظر اهل نظر

طبق گفته و اظهار بزرگان اهل نظر، از زمانهای گذشته، مزار قیس به عنوان «امامزاده»مورد توجه عام و خاص بوده به طوری که زائرین عتبات عالیات و حرم الهی و آستان مقدس رضوی، قبل از عزیمت در سردرود، نخست به زیارت این مزار مشرف شده و بعد عازم زیارت می‌شدند. همواره صدای دلنشین چاووش‌ها در بقعه این مزار کثیرالبرکات روح و جان را صفا می‌داد. در ایام سوگواری سرور و سالار شهیدان حضرت امام حسین (ع) در روزهای تاسوعا و عاشورا این مزار، زیارتگاه شیفتگان اهل بیت (ع) و محل راز و نیاز اهل معرفت بود. نذروات بسیاری به این مزار نذر و اهداء می‌شد. از طرفی با توجه به موقعیت سردرود و وجود جاده معروف «راه کربلا»و تردد کاروان‌های بسیار از شهرها و قصبات مختلف، مزار قیس مورد توجه ونظر بوده است.

مزار و بقعه قیس در آیینه تاریخ

مزار قیس در گذشته نه چندان دور دارای گنبد خشتی و ضریح چوبی زیبای دو طبقه بود که متاسفانه در جریان بازسازی مسجد امام زاده (در دهه ۱۳۵۰ شمسی) تخریب گردیده و از بین رفته است. این مزار هم اکنون دارای دو میل سنگی خوش تراش بلند در بالای سر بوده و از ضریح زیبا از جنس استیل مزیین به اسماء متبرکه، آیات شریفه و اشعار مذهبی برخوردارمی باشد که توسط هنرمندان اصفهانی ساخته شده و در اسفند ماه 1381ش( محرم 1424ه.ق) بر روی مزار نصب شده است.
در گذشته (قبل از بازسازی) در بقعه قیس و در جوار مسجد امامزاده مزارات دیگری وجود داشته است؛ به طوری که صاحب کتاب آثار باستانی آذربایجان مرحوم «عبدالعلی کارنگ»نوشته است در دهلیز بقعه قیس سه لوحه مرمرین قبر، به پای دیوار قرار داشته که یکی متعلق به شیرخان فرزند سهراب‌خان بوده که در سال  1170ه.ق در گذشته بود. تاریخ وفات حک شده در دو سنگ قبر دیگر نیز سال 1208 و 1312ه.ق بوده است.
در بیرون بقعه در کمره دو دیواری که پایه های طاق جلو خان محسوب می شده دو کتیبه سنگی نصب بوده است. این دو کتیبه روبروی همدیگر قرار گرفته و جنس هر دو سنگ کبود معمولی و خطوط ثلث داشته است. متن کتیبه بزرگ مطابق آنچه در حواشی «روضات الجنان و جنات الجنان»قید شده است این اشعار حک شده بود:

«ای آنکه بگذری به سعادت براین مزار                    بنگر در این سطور و شنو این حدیث ما
بـودنـد چنـد یـار دلاویــز مهـربـان                     از یـکدیـگر ربــوده دل از شیـوه وفـا
«حاجی علی»که طوطی شکر مقال بود                         بود آن حمیده خوی، چو داود خوش نوا
«یزدانبخش »آن که ز عین صفای دل                          بـودش به اهل صدق و صفا دایم التجا
عارف به سرّ من عرف شیخ «بایزید»                         آنکـو که داشت پیـروی شـرع مصطفی
بودند جمله شان ز مریدان «باسـلار»                             آن کامـل محقـق و آن شــاه مقتـدا
بفرست تحفه فاتحه ای بهر روحشان                          تا در عوض خدا دهدت نیکویی جـزا »

این سه تن به نامهای «حاج علی »، «یزدانبخش»و «شیخ بایزید»که هر سه از مریدان «بابا سالار»بودند و در دهلیز و یا درون این بقعه به خاک سپرده شده بودند.
نوشته کتیبه دوم مشتمل به سه بیت شعر بوده با این مضمون که «حاجی احمد»یا «حاجی ابن احمد»نامی، این بقعه را به منظور حفظ نام نیک و ذکر خیر اخیاری که در این محل دفن شده بودند بنا کرده بوده است.
«... حاجی ابن احمد بنیاد نهاد »/ غرض آن بود کز آنان به صفا یاد کند.

موقوفات مسجد امام زاده

چنان که گذشت طبق نوشته حافظ حسین کربلایی در روضات الجنان و جنات الجنان: «فیوضات بی نهایت مشاهده اهل حالات از آن مزار کثیرالبرکات می گردد.»از این آثار و برکات همین بس که این مزار دارای موقوفات بسیار اعم از قنات، اراضی کشاورزی و ملک است. وقف این املاک نشانگر توجه و ارادت و اعتقاد مردم از روزگاران گذشته به این مزار بوده است. از این املاک و موقوفات می توان اختصاراً به موارد ذیل اشاره کرد:
محل دبستان سوره با شماره سند ثبتی 1115- محل ساختمانهای شهرداری، مرکز بهداشت، مدرسه برداران شهید ندیم، آتش نشانی و.... با شماره سند ثبتی 1117/1 – اراضی و خیابان مقابل شهرداری با شماره سند ثبتی 1117- یک چهارم آب زراعی چشمه له ورلر و...